ساز زهی چیست؟
سازهای زهی دستهای از سازها هستند که صدای آنها از لرزش سیم یا زه ایجاد میشود. این لرزش معمولاً با زخمه زدن (مثلاً با مضراب) یا کشیدن آرشه روی سیمها به وجود میآید. در ادامه این نوشته از وبلاگ آرین لوتوس، بیشتر با این گروه از سازها آشنا خواهید شد.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در ساز هارپجی چیست؟ پیدا کنید.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره قانون ۱۰ هزار ساعته نوازندگان چیست ؟ بیابید.
ساز زهی چیست؟
سازهای زهی به سازهایی گفته میشود که صدای آنها از لرزش سیم یا تار به وجود میآید. در گذشته به این نوع سازها ذوات الاوتار میگفتند.
برای یادگیری پیشرفته، به تصنیف چیست؟ مراجعه کنید.
ذوات الاوتار به دو دسته تقسیم میشدند: دسته اول سازهایی مانند چنگ، قانون و سنتور بودند که برای هر نت، یک سیم جداگانه روی ساز نصب میشد و نوازنده روی سیمها انگشت نمیگذاشت. دسته دوم سازهایی مانند عود، رباب و تنبور بودند که نوازنده با انگشتان دست چپ روی سیمها — که هر کدام وتر نامیده میشد — فشار میآورد. به بیان دیگر، برخی از این سازها صدای آزاد سیم را تولید میکردند و برخی دیگر با گرفتن سیم، صدای مورد نظر را ایجاد مینمودند.
پس از هشت سال پژوهش و بررسی توسط پنج محقق تاریخ موسیقی بر روی نخستین سازهای ایرانی، این نتیجه به دست آمد که اولین ساز زهی ایران و جهان، چنگی است که در سعدالسلطنه قزوین کشف شده است.
ساختار سازهای زهی
به طور کلی، بیشتر سازهای زهی که با زخمه نواخته میشوند، از سه بخش اصلی تشکیل شدهاند: یک کاسه یا بدنه در پایین ساز، یک گردن یا دسته که نوازنده انگشتان دست چپ خود را روی آن قرار میدهد (و در همه این سازها به جز عود، این دسته دارای پردهبندی است)، و یک سر که گوشیهای کوک بر روی آن نصب شدهاند.
سیمها به تعداد مختلف، در انتهای کاسه ساز محکم میشوند و سپس در امتداد طول ساز، از روی کاسه و دسته عبور کرده و در نهایت به دور گوشیها پیچیده میشوند تا کوک شوند.
در بعضی از سازهای زهی، کاسه از دو قسمت تشکیل شده است (مانند تار و کمانچه) و گاهی روی یک یا هر دو قسمت آن، پوست کشیده میشود. این پوست معمولاً از شکمبه گوسفند تهیه میگردد.
برخی از این سازها با انگشت و برخی دیگر با وسیلهای به نام مضراب نواخته میشوند.
شکل و جنس مضراب در سازهای زهی گوناگون است؛ گاهی از فلز، گاه از شاخ یا پلاستیک و در مواردی نیز از پر پرندگان ساخته میشود.
این سازها به دو گروه اصلی زخمهای و مرکب تقسیمبندی میشوند. به طور خلاصه، میتوان آنها را بر اساس روش نواختن به صورت زیر دستهبندی کرد:
زهصداهای زخمهای دستهای از زهصداها هستند که در آنها با زخمه زدن با انگشت یا مضراب بر عامل لرزنده،صدا تولید میشود.
زه صداهای مرکب خانوادهای از زهصداها است با محملی برای زهها و تشدیدکنندهای که جزء جداییناپذیر ساز است.
